Vorige maand overleed de Senegalese filmmaker Sembene Ousmane, een van de grootste filmmakers van Afrika. Ousmane, een autodidact, begon zijn artistieke carrière als schrijver van vrij toegankelijke romans die wereldwijd faam hadden kunnen verwerven als hij bijvoorbeeld in Nigeria of in Kenia, beide voormalige Engels kolonies, was geboren. Het feit dat zijn boeken in het Frans verschenen en weinig mensen bereikten, moest aanleiding geweest zijn tot zijn late besluit om toch films te gaan maken. “Ik kan met mijn films mensen bereiken die er de meeste baat bij hebben: de Afrikanen zelf”, zei hij ooit in een interview. Daarom waren zijn films vaak een aanklacht tegen onrecht, tegen het kolonialisme en de islam, machten waarvan hij dacht dat ze de Afrikaanse realiteit voorgoed hadden veranderd. Zijn laatste film was Moolaade. In deze bekroonde film komt een aantal vrouwen in opstand tegen de eeuwenoude traditie van vrouwenbesnijdenis. Hier is Ousmane op zijn sterkste, en dat van een man die boven de tachtig was toen hij de film maakte. 

Kale realiteit

Het idee dat je met films veel kan bereiken en er soms zelfs een samenleving mee kan veranderen, was het uitgangspunt van vele regisseurs in het begin van de Afrikaanse filmindustrie. Ze wilden met hun films hun menselijkheid benadrukken. “We willen via de film onze manier van leven met de wereld delen”, zei Djibril Mambety, de maker van Touki-Bouk, een van de beste films uit Afrika. Sommige van de films waren spiegels waarin de Afrikanen het mooie, het bijzondere of het foute in de samenleving konden zien. Films als Yeleen, Guimba, Yaaba en Tilai uit Mali en Burkina Faso zijn voorbeelden van dit soort films. Deze films zijn vakkundig gemaakt en stralen sereniteit uit. Men kan spreken van eenvoudige, trage en bijna exotische films. De nadruk op exotisme werd door sommige critici als negatief beschouwd, omdat ze dachten dat het alleen maar het beeld dat het Westen al had van Afrika bevestigde: het beeld van een ver oord waar sensuele en prikkelend gebeurtenissen plaats vonden waarbij de westerlingen hun fantasie de vrije loop konden laten. Maar deze films proberen de kale realiteit van Afrika weer te geven en ze zijn een verlengstuk van de orale traditie die Afrika rijk is. Dat geldt niet voor de meeste films uit Nigeria.

Nollywood

Na Hollywood in Amerika en Bollywood in India, is Nollywood – zoals de Nigeriaanse filmindustrie heet – de grootste films producent te wereld. Maar de films die in dit land gemaakt worden laten veel te wensen over. Geen wonder dat weinig van deze films ooit de bioscopen halen en slechts rechtstreeks op de tv eindigen. Desondanks zijn de films zeer populair bij vele Afrikanen. De films gaan over zaken die dicht bij de Afrikanen staan: zoals corruptie, armoede, liefde en criminaliteit. Soms geven de films zelfs aanleiding tot grote onrust onder de bevolking. De film Isakaba werd zo populair in West-Afrika dat deze op een gegeven moment in Liberia verboden werd, omdat de film aanleiding zou hebben gegeven aan een bende van overvallers die, net als in de film, aan de slag gingen met plunderen en moorden.

Zo extreem kan het niet gesteld worden bij de Zuid-Afrikaanse film Totsie, hoewel ook in deze film veel geweld voorkomt. De film gaat over de jonge bendeleider Totsie die een auto steelt om er daarna achter te komen dat in de auto nog een baby op de achterbank zit. Door in aanraking te komen met het kind begint de jongen positief te veranderen. Totsie  werd terecht met een Oscar bekroond.

Vertellers zonder geld

Maar de Afrikaanse filmindustrie kampt met een groot probleem: haar voortdurende afhankelijkheid van het Westen. Moolaade werd deels gemaakt met geld uit Europa. Sembene Ousmane, die eerste met zijn boeken en daarna met zijn films alles deed om het koloniale verleden van Afrika aan de kaak te stellen, moest het heel moeilijk gevonden hebben om ieder keer weer bij het Westen aan te kloppen voor geld. Ook Totsie is tot stand gekomen met financiële bijdrage uit het Westen. Er zijn regisseurs die zo lang bezig zijn met het bij elkaar sprokkelen van geld voor de film van hun dromen, dat als het dan uiteindelijk zover is ze het niet meer lukt om de films te maken volgens hun oorspronkelijke idee. De ambitie en het elan zijn dan weg.
Is de tijd dan niet rijp voor de Afrikanen om hun films zelf te bekostigen? Het is toch ook gelukt met de filmindustrie van India, China en Egypte. Afrika kan, als ze het wil, zichzelf redden. Het continent barst van verhalen die verteld moeten worden. Het enige wat ontbreekt zijn de vertellers. In dit geval vertellers met zakken vol geld, of sponsors die weten hoe ze aan de poen moeten komen.

Vamba Sherif publiceerde eerder in Contrast het artikel De mythe van de zwarte man  n.a.v. de film Vers le Sud. Dit is de onverkorte versie van het artikel.