Komend jaar is het vijftig jaar geleden dat Chinua Achebe’s eerste roman, Een wereld valt uiteen, verscheen. Deze historische gebeurtenis ging niet onopgemerkt voorbij. Achebe won de International Man Booker Prize, als erkenning voor zijn verdiensten en bijdrage aan de literatuur.

Kort daarna won zijn nicht, Chimamanda Adiche, The orange Prize, met haar roman Half gele maan, gevolgd door Monica Arac Nyeko uit Uganda met The Caine Prize, voor haar verhaal Jambula Tree. In Frankrijk werd de Prix Renadaut, de op een na belangrijkste literaire prijs van dat land, gewonnen door Alain Manbackou uit Kameroen voor zijn roman Memoires de porc- epic. Men kan spreken van het jaar van de Afrikaanse letteren, en volgens velen is het allemaal te danken aan die ene roman van Achebe.

Dat de roman 'Een wereld valt uiteen' geschiedenis zou maken en een nieuw tijdperk in de wereldliteratuur zou inluiden, kon de toen nog jonge Achebe niet vermoeden. Hij vertrok in de jaren vijftig uit zijn geboorteland, dat later Nigeria zou heten, om journalistiek te studeren in Engeland. In zijn koffer had hij het manuscript van de roman, en hij hoopte dat hij er in Londen een uitgever voor kon vinden. Uitgevers die hij benaderde vroegen zich af of er belangstelling was voor een boek dat een vreemde, haast exotische wereld neerzette. Maar de belangrijkste vraag was of het boek verkocht zou worden. Uiteindelijk vond het boek een plek bij een kleine uitgeverij, Heinemann. Het boek verscheen en maakte geschiedenis.

Achebe’s uitgangspunt was heel simpel: hij wilde een roman schrijven die een antwoord zou zijn op werk van Joyce Carol, een Brit wiens roman, 'Mr. Johnson', verhaalde over het leven in Nigeria. Achebe kon zich niet vinden in deze roman. Hij vond dat Carol een vertekend beeld had neergezet van een wereld waarvan hij weinig wist.

De roman die Achebe zou gaan schrijven zou niet alleen een antwoord zijn op het werk van Carol maar ook op dat van Joseph Conrad, de Pools-Engelse schrijver, die met zijn 'Hart der duisternis, in het Westen beelden bevestigde van een achterlijke en barbaarse Afrikaanse cultuur. 'Hart der duisternis' werd een klassieker en tot op de dag van vandaag wordt het boek gelezen alsof het net verschenen is. Hierdoor blijft de vraag relevant of het Westen nog steeds met de ogen van een 19de-eeuwer naar Afrika kijkt.

Achebe’s 'Een wereld valt uiteen' is een roman over een Afrikaanse beschaving die begint af te brokkelen nadat ze met een andere beschaving, in dit geval de westerse, in aanraking is gekomen. ‘Als de wereld uiteen valt,’ schreef de Ierse dichter Yeats, ‘kan het centrum niet meer overeind blijven.’ Naar deze regel verwijst de titel van Achebe's roman. Een passende titel, omdat de wereld evenmin overeind bleef in andere delen van de wereld. Noch in Zuid- en Noord-Amerika , noch in Azie of Afrika: deze werelden werden allemaal overheerst en opgeslokt door expansiezuchtige rijken: door de Spanjaarden, de Engelsen, de Fransen, en zelfs de Nederlanders.

Maar uit de as van deze vergane werelden herrezen schrijvers die, als het ware, gezichten probeerden te geven aan hun werelden en beschavingen. In de woorden van Salman Rushdie, ‘het keizerrijk sloeg terug.’ Soms sloeg het keizerrijk zo hard terug dat men in het Westen niet meer wist hoe men kon omgaan met de nieuwe situatie. En bij gebrek aan kennis, had men geprobeerd deze schrijvers te indentificeren door ze in hokjes te stoppen, door ze namen te geven. Zo kregen de schrijvers etiketten als magisch-realisten, exotische schrijvers, of gewoon vertellers. Maar op den duur werden deze schrijvers te groot om in de jasjes van deze etiketten te passen, ze barstten los en veroverden de wereld met hun kunsten en talenten: ze werden schrijvers van wereldformaat.

Nieuwe generatie

Er is veel gebeurd sinds het verschijnen van 'Een wereld valt uiteen'. Wat ooit gekoloniseerde landen waren, zijn nu onafhankelijke landen. Sindsdien zijn er oorlogen gevoerd, en heeft democratie in veel gevallen plaats gemaakt voor autoritaire staten. Zelfs Achebe’s land Nigeria bleef niet gespaard: de ene dictator volgde op de andere en op een gegeven moment leek het alsof de hoop die het volk koesterde verloren was gegaan. Problemen als corruptie, ziektes en burgeroorlogen staken de kop op en vormden grote uitdagingen.

Deze uitdagingen vroegen van Afrika om een nieuwe houding aan te nemen: het continent had een nieuw soort schrijver nodig. En Achebe, die de weg had gebaand voor velen, is bereid om de fakkel over te dragen aan de nieuwe generatie schrijvers. Onlangs stelde African-writing, een literaire website, een lijst van schrijvers op aan wie Achebe in alle rust de fakkel kan doorgeven. Als je de werken leest van Mary Watson, Brian Chikawa, Helon Habila, Alain Nganang en vele anderen, dan zie je hoe vitaal de Afrikaanse literatuur is en hoe vernieuwend en boeiend de verbeelding van deze schrijvers. En dat alles met dank aan Chinua Achebe.

Literair festival Fasihi!, zondag 11 november, Lux, Nijmegen.
Met medewerking van Zakes Mda (Zuid-Afrika), Adriaan van Dis (Nederland), Chenjerai Hove (Zimbabwe), Arthur Japin (Nederland), José Eduardo Agualusa (Angola), Moses Isegawa (Uganda) en Vamba Sherif (Liberia). Gespreksleider: Abdelkader Benali.