Tienduizenden uitkeringsgerechtigden kunnen met een harde aanpak aan een baan worden geholpen. Zo luidde de ondertitel van een nieuwsbericht in het Algemeen Dagblad begin april. Volgens Wim Hafkamp, wetenschappelijk directeur bij het Nicis, zouden de uitkeringsgerechtigden gekort moeten worden op hun uitkering als ze een baan of opleiding zouden weigeren. Ook zou de uitkering niet voor niets moeten worden uitgekeerd. Bijstandsgerechtigden zouden voortaan moeten werken voor hun uitkering. Voor niets gaat immers de zon op, zoals we in Nederland al op de basisschool krijgen ingeprent. Verder pleitte Hafkamp voor een handhaving van de sollicitatieplicht voor bijstandsmoeders met kinderen tot vijf jaar.

Handje ophouden

Een hoop burgers juichten de uitspraken van Wim Hafkamp toe. Eindelijk iemand die durft te zeggen waar het op staat! Het is toch van de zotte dat tienduizenden mensen iedere maand voor niets hun handje ophouden? Dat is wel heel erg makkelijk. Wat zou er gebeuren als alle burgers zo’n lakse houding zouden aannemen? Gelukkig was nu wetenschappelijk aangetoond dat het beter is als bijstandsgerechtigden moeten werken als tegenprestatie voor de uitkering. Het zou nog honderden miljoenen schelen ook. Allemaal geld dat geïnvesteerd kan worden in pensioenen of het onderwijs.

Hoe begrijpelijk bovenstaande reactie ook is, ik heb er toch enige moeite mee. Als sociaal-wetenschappelijk onderzoeker bij de gemeente Rotterdam spreek ik geregeld met uitkeringsgerechtigden uit de ‘granieten kern’ (langdurig uitkeringsgerechtigden die te maken hebben met problemen en belemmeringen om uit te stromen naar de arbeidsmarkt).

Schokkender

Enige tijd geleden had ik een afspraak met een jonge vrouw rond de dertig om te praten over haar ervaringen met een re-integratietraject. Voor dit stuk noem ik haar, heel origineel, mevrouw X. Bij binnenkomst merkte ik al onthutst op dat deze vrouw allesbehalve dertig jaar leek. Met haar vermoeide, omrande ogen en ingevallen gezicht leek ze wel twintig jaar ouder. Maar het verhaal dat ze begon te vertellen was vele malen schokkender dan haar uiterlijk. Een verhaal waarin angst, ruzie en mishandeling de boventoon voerden en waarvan haar kleine dochter de dupe was geworden. Voor deze vrouw is uitstroom naar arbeid nog heel ver weg. Werken aan haar psychische problemen en de opvoeding van haar dochter zijn op dit moment prioriteit nummer 1. Uitstroom naar de arbeidsmarkt is wellicht niet helemaal uitgesloten voor mevrouw X. Met intensieve begeleiding, waarbij stap voor stap gewerkt wordt aan haar problemen, is het mogelijk dat deze vrouw over een paar jaar toch uitstroomt naar de arbeidsmarkt. Hoe deze intensieve begeleiding er precies uit zou moeten zien, kan ik niet in twee zinnen beschrijven. Wat ik wel zeker weet, is dat deze mevrouw met een harde aanpak zoals Hafkamp bepleit, alleen dieper in de problemen zou komen.

Van de wal in de sloot

Als het op mensen aankomt, bestaat er niet zoiets als één goede aanpak. Het is erg naïef om te denken dat ieder mens hetzelfde nodig heeft. Een harde aanpak werkt wellicht uitstekend voor mensen die eigenlijk een stok achter de deur nodig hebben. Mensen zonder psychische problemen, die zichzelf met korte gerichte begeleiding weer prima kunnen redden. Maar naast deze groep zijn er ook tienduizenden bijstandsgerechtigden zoals mevrouw X. Deze groep heeft intensieve begeleiding nodig. Met een harde aanpak worden zij alleen maar van de wal in de sloot geholpen. Op termijn zou dit kunnen betekenen dat er meer geld voor hulpverlening moet worden uitgetrokken. Wat er aan uitkeringen af gaat, komt er in de hulpverlening weer bij. De besparingen die Hafkamp ons voorschotelt kunnen in de praktijk dus heel anders uitpakken.

Balans

Maar het is niet alleen een kwestie van geld, het is ook een kwestie van menselijkheid. Willen wij in een samenleving wonen, waarin mensen die kampen met ernstige problemen keihard worden aangepakt? Waarin de overheid niet meer de laatste veilige haven is voor de zwakkeren in de samenleving? Wat mij betreft is het uiterst belangrijk dat uitkeringsgerechtigden, die dagelijks geconfronteerd worden met (ernstige) problemen en belemmeringen, niet de dupe worden van het harde beleid. Het is zaak een balans te vinden tussen de harde en softe aanpak.