Ook op de Nexus-conferentie was er weer de verdachtmaking van de aanwezige Tariq Ramadan als ‘wolf in schaapskleren’. Ramadan reageerde afgemeten. De Iraaanse Ladan Boroumand zei dat ze bij het ‘doorbladeren’ van Ramadans laatste boek zich afvroeg of in de staat van Ramadan er ook plek was voor het christelijk geluid. Boroumand, die zich inzet voor de mensenrechten en democratie in Iran, had vòòr deze vraag een betoog gehouden over het Iraanse regime dat zichzelf feitelijk als Gods vertegenwoordiger op aarde ziet en zelfs zo transcendentaal denkt dat ze Gods beslissingen wil beïnvloeden door vrouwen te verkrachten voor ze vermoord werden. Door deze ontmaagding zouden de vrouwen immers niet meer in Gods rijk mogen treden.
Ramadan antwoordde haar dat hij deze vraag vaak gesteld kreeg van mensen die zijn boeken niet hadden gelezen en hem niet kende. En eigenlijk had hij weinig zin om met deze mensen in discussie te gaan. De verborgen vraag was immers of hij voorstander was van een islamitische staat. Fijntjes verwees hij naar hoofdstuk 12 van zijn laatste boek waarin hij zich uitspreekt voor een staat waarin het individu centraal staat en iedereen gelijke rechten heeft. 

History repeats?
‘Passion for Faith’, was een van de drie debatthema’s van de Nexus-dag. De andere 2 behelsden ‘passion for death’ en ‘passion for freedom’. De dag stond in het teken van de opera La Juif van Fromental Halévy die de avond ervoor was opgevoerd in het Muziektheater in Amsterdam. Een opera waarin geloof, antisemitisme en wraak centraal stonden.
Keynotespeaker was Jonathan Sacks, opperrabbijn van de Verenigde Hebreeuwse Congegratie van het Britse Gemenebest. Sacks kwam, in een adembenemende lezing over de stereotypering  door de eeuwen heen van de jood, tot de pijnlijke  conclusie dat  mensen eigenlijk weinig van de geschiedenis leren en dat daarom de geschiedenis, ondanks alles, zich toch herhaalt. 
Sacks probeerde religie met de liberale democratie te verbinden door te betogen dat i.c. veel van de joodse geschriften feitelijk in lijn zijn met de liberale democratie. Beide systemen gaan immers uit van wederkerigheid: mijn vrijheid moet niet ten koste van de ander gaan. ‘God creëerde diversiteit’.

Spinoza
Jonathan Ralston Saul - eminent  publicist over thema’s als burgerschap, individualisme, rede en de vrijheid van meningsuiting -   vond zich in Sacks visie dat de geschiedenis zich herhaalt: ‘Wie had gedacht dat het racisme en populisme na tien jaar weer terug zou komen?’ En zelfs god is terug, constateerden de zeven intellectuelen, ondanks hun verschillende religieuze c.q. seculiere denominaties, eendrachtig aan de debattafel. John Gray, prominent filosoof, stelt zelfs dat secularisme werkt als religie: ‘Secularisme is een illusie. Er bestaan ook  fundamentalistische secularisten.’ 

Democratie en religie
Sluiten democratie en religie elkaar uit, was de rode draad in het ochtenddebat. Ralston Saul zegt dat de democratie feitelijk van het christendom is afgeleid, maar dat dit geen voorwaarde blijkt voor een betere samenleving. ‘Hoeveel doden hebben we niet op ons geweten? Denk bijvoorbeeld aan de Holocaust, aan intolerantie.’ Ramadan vindt dat beseft moet worden dat de democratie in bijvoorbeeld het Midden-Oosten anders zal uitpakken dan de democratieën in het Westen, die immers onderling ook van elkaar verschillen. ‘Scheiding tussen kerk en staat? In het Midden-Oosten zal men zeggen we hebben geen “kerk”.’
Gray erkent, hoewel scepticus, dat religie voorziet in een fundamentele basisbehoefte van de mens. Maar hij is het oneens met Sachs als het gaat om hoe Spinoza de godsdienstvrijheid beziet in relatie tot de maatschappij: civiele stabiliteit  is nodig om de godsdienstvrijheid te waarborgen en niet andersom zoals Sachs de Hollandse  filosoof interpreteert. 

Verloren sleutel en lamp
Pratap Bhanu Mehta en Ramadan vonden elkaar in de vergelijking van de verloren sleutel en de lamp. Bhanu Mehta is president van de prestigieuze denktank Center for Policy Research. Hij vertelde over de verloren sleutel. De zoekende ziet ergens een lamp branden en gaat daar naar zijn sleutel zoeken terwijl hij daar nooit is geweest. De problemen, en daarmee de oplossing,  worden gezocht waar ze niet zijn: over etnische problemen wordt te vaak ten onrechte een religieuze saus gegoten, vinden beide filosofen. 

Crisis in gezag
Maar Ramadan kan zich vooral vinden in de vaststelling van Bahnu Metha dat het tegenwoordig  gaat om een crisis in autoriteit: wie heeft het recht om te beslissen? De ‘oude’ machthebbers moeten het recht delen met anderen, met bijvoorbeeld migranten. Ramadan: ‘Het gaat om een intrinsieke dynamiek. Het verdacht maken van bijvoorbeeld moslims als zouden ze niet als  loyale burger kunnen functioneren hoort daarbij. Maar de overgrote meerderheid van de moslims integreert, doet mee aan de Nederlandse samenleving. Dat is een feit. Het is dan ook een niet vol te houden verhaal.  It’s over, they are Dutch! Laat daarom oude migranten nieuwe burgers worden en laat hen nieuwe inwoners  helpen om nieuwe  burgers te worden.’ 

De ideale staat
Ralston Saul stelt dat er een gebrek is aan een ethisch gedreven leiderschap. Bureaucratische en zakelijke leiders hebben nu de overhand in de samenleving. Alles wordt door  de bril van zakelijkheid gezien.  ‘Maar we hebben leiders nodig die bijvoorbeeld filosofen niet zien als werknemers maar als denkers.  We hebben leiders nodig die een verhaal kunnen vertellen.’ Deze opmerking leidt tot geklap uit de zaal; het is een impliciete steunbetuiging aan de ontslagen Ramadan.

Geen dwang
Voor Boroumand geldt dat een samenleving geen dwang moet kennen: ‘De islam zou zich net als het christendom in de 20ste moeten losmaken van dwang. Er zou een vrij debat over religie gevoerd moeten kunnen worden, waarin god zijn eigen beslissing maakt.’ Volgens Ramadan is dat juist het interessante aan Iran en het motief waarom hij meewerkt aan Press TV - de reden waarom hij aan de kant is gezet door de gemeente Rotterdam en de Erasmus Universiteit -: ‘In de  Arabische wereld bestaat er amper een religieus debat, maar wel in Iran. Er wordt zelfs gesproken over vrouwenrechten. En aan dat debat wil ik bijdragen. Het is strijden van binnenuit.’ 

In de staat van Ramadan is het dragen van een hoofddoek een persoonlijke keuze en niet opgelegd van overheidswege. Yossi Klein Haleve, auteur van o.m. Memoirs of a Jewish Extremist, gelooft in Ramadans goede intentie, maar de islam gaat over ‘overgave’ aan god. De beste kwaliteit, kan ook tot iets negatiefs verworden, zegt hij. Ramadan riposteert: ‘Daarom heet mijn laatste boek ook Radical Reform: Islamic Ethics and Liberation, geen overgave.’

De waarheid
Ernst Hirsch Ballin, minister van Justitie, meent dat eerder het groepsdenken dan religie een belemmering kan vormen voor de samenleving. ‘Het gaat niet om “de” katholiek, “de” moslim of “de” politicus. Ik ben katholiek, maar dat is niet de bepalende factor. Ik ben allereerst mens en daarna nog veel andere zaken. Mijn identiteit bestaat uit vele elementen.’ Hirsch Ballin laat zich niet door zijn geloof leiden in zijn beslissingen: ‘Het politieke argument telt in een democratie. Het gaat om het zoeken van de waarheid boven de diverse religieuze lijnen.’