Wasif  Shadid is per toeval in Nederland blijven steken. Op 19-jarige leeftijd kwam hij naar Nederland voor studie. Van waar? Hij wil het liever niet zeggen, omdat hij vreest dat alles wat hij te berde brengt over interculturaliteit dan slechts begrepen wordt vanuit zijn achtergrond in plaats vanuit zijn wetenschappelijke professionaliteit. Immers: ‘Het is een vak interculturele communicatie. Een vak dat  je nodig hebt in een globaliserende wereld en dat is iets wat niet altijd beseft wordt, zegt Shadid. ‘Iedereen die bijvoorbeeld een keer in   Zimbabwe is geweest, denkt gelijk dat hij deskundig is  om over multiculturaliteit  mee  te kunnen praten.’ Zijn (Palestijnse) achtergrond speelde een rol in die zin dat hij niet in Nederland is geboren . Dat maakte dat hij zich meer bewust werd van zijn identiteit, maar benadrukt hij ‘een andere achtergrond maakt je niet meer deskundig dan een ander. Het vergroot misschien de betrokkenheid omdat je zaken aan den lijve ondervindt.’

Cultuurrelativisme
Shadid kreeg  een bijzonder hoogleraarschap vanwege zijn werk voor de  Averoes Stichting in 1994 en deels vanuit zijn academische achtergrond in de culturele antropologie aan de Universiteit Leiden. Zijn bewondering ging  in die jaren uit naar antropologen als Franz Boas, Ruth Benedict en Margret Mead. Antropologen die zich uitspraken voor cultuurrelativisme  en spraken over de gelijkwaardigheid van culturen. ‘Het idee dat wij onze eigen cultuur waarderen omdat we niets anders kennen, omdat we daar nu eenmaal in zijn opgevoed, dat sprak mij aan. Het idee dat er andere culturen zijn die van meer waarde zijn dan de onze, maar die wij niet herkennen omdat we daarin  niet zijn opgegroeid, die gedachte is nu helaas aan het verdwijnen in het debat.’

De bakker om de hoek
Nederland is onherkenbaar veranderd vergeleken met de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw, stelt Shadid. Werd de migrant  in een bepaalde periode nog gezien als medelander nu is hij toch weer de buitenstaander. ‘Wat in de jaren 80 toegeschreven werd aan ras, wordt nu toegeschreven aan cultuur en  religie.’ Er heeft  een verschraling van idealisme en ideologie plaatsgevonden ondanks al de debatten. Maar dat is juist het probleem, diagnosticeert Shadid: Nederland lijdt aan het ‘debatitisvirus’ en aan ‘kennisillusie’. ‘Elk kleine gebeurtenis binnen allochtone gemeenschappen leidt tot een maatschappelijk debat. Een advocaat die niet voor de rechter wil opstaan, iets dat binnen de eigen gremia behandeld dient te worden, wordt door de bakker om de hoek beschouwd als iets waarover hij zich ook moet uitspreken. Net zoals velen tegenwoordig denken  te weten  hoe een ‘moslim’ of ‘Antilliaan’ in elkaar steekt. Het is de illusie van  kennis. En die kennisillusie wordt in standgehouden door  media en politici.’

Nederland is ontzuild, maar is aan de andere kant ook kleingeestiger  geworden, vindt de scheidend bijzonder hoogleraar: ‘Vroeger had Nederland  nog 4 zuilen, nu nog maar 2: de wij- en zij-zuil. Al de verschillen en geschillen binnen de afzonderlijke zuilen worden op die manier verwaarloosd. Er is zogenaamd één Nederlandse cultuur. Maar het is een wetenschappelijk feit; dé gemiddelde Nederlander bestaat niet. Nationale karakteristieken worden in de wetenschap al sinds de 19e eeuw niet meer serieus genomen.’

CBS en Wilders
Tot zijn spijt moet Shadid constateren dat zijn vakgebied interculturele  communicatie geen vaste voet aan de grond heeft gekregen in Nederland. ‘De wetenschappelijke kennis op dat terrein had vertaald moeten worden in beleid. In die zin is er niet veel bereikt . Wel heb ik nog vanaf het begin aandacht gevraagd en gekregen voor  het niet generaliseren over allochtonen in maatschappelijke hulpverlening. Door de huidige angst die er heerst zal het voor dit vakgebied  helemaal moeilijk worden.’ 
In landen als Australië en de  VS beschikken universiteiten daarentegen wel over grote afdelingen interculturele communicatie. Volgens Shadid komt dat omdat Nederland een migrant  niet snel als een echte Nederlander ziet en opneemt zoals dat wel in de genoemde landen gebeurt. ‘In Nederland blijf je “allochtoon” ook al ben je genaturaliseerd. Juridisch gezien hebben allochtonen dezelfde rechten en plichten, maar in de beeldvorming blijven ze buitenstaanders.' Als voorbeeld daarvan noemt hij het CBS dat onlangs berekende hoeveel allochtonen in Nederland zullen wonen over 50 jaar. Dat percentage gaat stijgen. Maar waarom wil men die cijfers weten?, vraagt hij retorisch. ‘Omdat allochtonen niet als echte Nederlanders worden gezien. Ze blijven surrogaat Nederlanders. De angst die men heeft en door Wilders wordt gevoed, wordt op deze manier via het CBS bevestigd.’

Ella Vogelaar
Maar wat is er misgegaan de afgelopen decennia tussen de migrant en de autochtone Nederlander? Feitelijk niets, zegt Shadid. ‘Er is iets misgegaan in de wederzijdse beeldvorming. Het zijn niet zozeer cultuurverschillen die miscommunicatie veroorzaken. Cultuurverschillen kun je namelijk overbruggen, maar negatieve beeldvorming en gebrek aan vertrouwen zijn daarentegen moeilijker weg te werken.’
Wat er verder is misgegaan volgens Shadid is dat maar een kant van de integratiemedaille wordt belicht. De migrant moet integreren, maar dat de samenleving ook open dient te staan om de ander toe te laten, wordt nauwelijks benadrukt. ‘Iedereen die de andere kant van de medaille wil laten zien zoals Ella Vogelaar, wordt afgebrand. Zij zei bijvoorbeeld dat in de toekomst Nederland zich zal kenmerken door een christelijk-joods en islamitische cultuur. Dat had ze dus niet mogen zeggen....’

Morele crisis
De verdachtmaking van cultuur en religie ziet Shadid  als  onderdeel van een  morele crisis waarin Nederland verkeert. ‘De huidige twijfel over de loyaliteit van allochtonen aan Nederland , in het kader van de dubbele nationaliteit,  zegt feitelijk meer over de waarde die autochtonen toekennen aan de eigen identiteit dan over de loyaliteit van allochtonen aan zich. Het zegt dat men twijfelt over de eigen identiteit en cultuur. Het zegt iets over de zwakte van de eigen samenleving.’  

Verfoeilijke zinnetjes
In dat verband moet hem  toch nog iets van het hart. Het gaat over de PVV, over het zinnetje dat PVV-stemmers vaak zeggen ter verklaring van hun stemgedrag:  ‘Ik stem voor Wilders, maar ik ben het niet met al zijn standpunten eens’. ‘Dat  is een verfoeilijk zinnetje. De PVV is een extreemrechtse partij met abjecte ideeën die nu moslims discrimineert, maar in wezen alle allochtonen als minderwaardig beschouwt. Met het stemmen op Wilders overschrijdt men een ethische grens. Je kunt iemand die huiselijk geweld of diefstal pleegt niet steunen omdat hij af en toe bijvoorbeeld een kansarme geld geeft.’ Ook politici hebben een dergelijk zinnetje: ‘Ze generaliseren, maar… ‘ Shadid: ‘ Hiermee geef je je politieke tegenstander gelijk, maar bijt je uiteindelijk  in je eigen staart.’

Ook niet-islamitische allochtonen moeten zich dit fnuikend integratiedebat aantrekken en niet ongeïnteresseerd  achteruit leunen, want ‘Wie wordt in het gedachtegoed van de PVV de volgende groep na de moslims. Dat zullen zeker niet de Friezen zijn.’

Politiek correct
De grote maatschappelijke betrokkenheid van Shadid houdt niet op nu hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. Hij behoudt zijn kamers op de universiteit zowel in Tilburg en Leiden en op zijn website blijft hij ongezouten zijn mening schrijven over cultureel diverse zaken. En ja, dat zal door anderen als politiek-correct gedachtegoed uit de jaren 80 worden afgedaan. ‘Dan ben ik maar politiek correct. Ik ben er trots op dat ik mij niet laat meeslepen door het negatieve klimaat. Allochtonen zijn hier en blijven hier en identificeren zich met de Nederlandse samenleving.’