De moord op Fortuyn markeerde een breekpunt in het debat over integratie, de moord op Van Gogh bestendigde vooral de scheidslijnen. Dat blijkt uit onderzoek van Justus Uitermark, die in de loop van 2010 zal promoveren aan de Universiteit van Amsterdam. Vandaag (2/11/09) is het 5 jaar geleden dat Van Gogh werd vermoord.
Uitermark analyseerde het integratiedebat in NRC Handelsblad, De Volkskrant en Trouw. Daarvoor maakte Uitermark onder meer gebruik van een techniek die Vincent Traag en Jeroen Bruggeman van de UvA eerder toepasten om militaire relaties te analyseren. Uitermark: ‘Relaties in een debat werken anders dan militaire relaties tussen landen maar er zijn ook overeenkomsten. Actoren in het debat vallen elkaar aan of bij. Die micro-interacties produceren macro-patronen van samenwerking en conflict. De techniek helpt om die macro-patronen op te sporen.'

culturalisten en anti-culturalisten 
In het Nederlandse integratiedebat is er een terugkerende tegenstelling tussen twee groepen die Uitermark culturalisten en anti-culturalisten noemt. Tot de eerste groep behoren bijvoorbeeld Frits Bolkestein, Paul Scheffer, Pim Fortuyn, Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders; zij die benadrukken dat migratie een bedreiging vormt. Anti-culturalisten zijn mensen als Ed van Thijn, Roger van Boxtel en Job Cohen; zij benadrukken juist dat verschillen overbrugbaar zijn.

Verdonk als boegbeeld
Uitermark laat zien dat het culturalistische kamp relatief hechte relaties heeft. Ook zijn er duidelijke leiders. In de periode na de moord op Fortuyn, blijkt Hirsi Ali bijvoorbeeld veel steun te krijgen vanuit het culturalistische kamp. In de periode na de moord, geldt Rita Verdonk als boegbeeld van het culturalistische kamp. Het anti-culturalistische kamp heeft daarentegen weinig samenhang. ‘Anti-culturalisten komen samen in een kamp omdat ze zich keren tegen culturalisten maar ze hebben onderling zwakke relaties en er zijn ook geen duidelijke leiders. Cohen staat bijvoorbeeld wel redelijk centraal in het debat maar hij krijgt weinig bijval vanuit zijn eigen kamp.' Na de moord op Van Gogh valt Cohen zelfs buiten de twee groepen. ‘Hij wordt verguisd door het culturalistische kamp maar na de moord op Theo van Gogh wordt hij ook buiten het anti-culturalistische kamp geplaatst, onder meer door Wouter Bos, die zich in deze periode distantieert van Cohen.'

_{Justus Uitermark deed zijn promotieonderzoek bij de Amsterdam School for Social science Research aan de UvA en werkt nu bij de sociologieafdeling van de Erasmus Universiteit Rotterdam. In de loop van 2010 zal hij zijn proefschrift verdedigen.}