Een tot ruïnes vervallen 'Joodse Savanne' (Joods dorp, red.), synagogen in Paramaribo en de vele joodse namen onder de Afrosurinaamse bevolking zijn misschien wel de meest duidelijke sporen van 350 jaar joodse aanwezigheid in Suriname. Wieke Vink, afgestudeerd aan de Faculteit Historische en Kunstwetenschappen aan de Erasmus Universiteit, promoveerde met haar proefschrift ‘Creole Jews. Negotiating Community in Colonial Surinam’ waarvoor ze vandaag de Studieprijs van de Stichting Praemium Erasmianum ontvangt, een prijs voor bijzondere proefschriften. 

Vink onderzocht het mentale veranderingsproces dat de Surinaamse Joden ondergingen - als aanvankelijk witte koloniale gemeenschap - in een samenleving gekenmerkt door extreme ongelijkheid, kleurgrenzen en vijandigheid. Ze spreekt over Joodse families van verschillende herkomst. De Sefardische Joden, die hun traditie kenden uit de Portugese- Spaanse hoek en de Ashkenazische Joden uit Oost-Europa. In de 18de eeuw hadden zich ruim 1400 joden in Suriname gevestigd. 

Rijke Joodse gemeenschap?
In haar proefschrift komt ze tot opmerkelijke bevindingen. Zo is het beeld dat Afrosurinamers hebben van rijke Joodse kolonisten niet representatief voor de Surinaams-Joodse gemeenschap. ‘De geschiedenis van de Surinaamse Joden is omweven door legendes en halve waarheden. Niet elke witte (Joodse) kolonist was rijk.’ Sommigen kwamen semi-gedwongen naar Suriname. Zij kregen in Amsterdam een premie van rond de vijfhonderd gulden om voor minimaal 10 tot 15 jaar naar de ‘nieuwe wereld te verkassen’. Daar zaten Joden bij die van het absolute minimum moesten leven. ‘Dit waren straatventers of leden die door de gemeenschap werden onderhouden. Er bestond wel degelijk armoede onder de Joden’, zegt Vink.
 
Surinaamse of Joodse pom?
In Surinaamse kringen wordt sinds jaar en dag driftig gespeculeerd over de herkomst van de ‘pom’ (ovengerecht van wortelknollen, red.). Vink: ‘Als je met Joodse Surinamers praat, dan zie je dat zij de pom heftig claimen. Afrosurinamers doen niet anders.’ De verontwaardiging in beide gemeenschappen is groot. ‘De herkomst van de pom is echter niet meer te achterhalen.’ Joodse Surinamers betogen dat zij het meebrachten uit Europa, terwijl Afrosurinamers de oorsprong herleiden naar Afrikaanse slaven die goed overweg konden met aardknollen. Vink: ‘Men kan zich afvragen wie uiteindelijk in de keuken stond. Was dat de Joodse plantersvrouw of de Afrosurinaamse slavin, die precies wist hoe lokale producten bereid moesten worden?’ Hoe dan ook heeft het gerecht in de loop van de geschiedenis een Joods tintje gekregen. En dat is volgens Vink de enige zekerheid die er bestaat. 

Conflict en identiteitsvragen
De creolisering van de Surinaams-Joodse gemeenschap ging gepaard met conflicten en identiteitsvragen. Vink: ‘We spreken van een groep mensen die zich vanuit hun denkkader wezenlijk anders beschouwden en die ook als wezenlijk anders werden gezien. Ook door de eigen groep’. Er was sprake van constante emigratie tussen Amsterdam en Paramaribo. Op een gegeven moment was er een groot verschil tussen Surinaamse Joden en hun Amsterdamse genoten. Vink: ‘Rabbijnen uit Amsterdam die in Paramaribo een optreden verzorgden, kwamen niet zelden in conflict met gecreoliseerde Joden. De rabbijnen hadden allerlei ideeën over hoe een Jood zich zou moeten gedragen. Surinaamse Joden zagen dat anders.’ 

Gemengde relaties
Gemengde relaties zijn van grote invloed geweest op het creoliseringsproces. De kleurlingen werden opgenomen in de gemeenschap wat tot de ‘gecreoliseerde Jood’ heeft geleid. Verder ziet Vink sporen van creolisering op Joodse begraafplaatsen. ‘Op hun graven heb je houten markeringen die heel erg doen denken aan Afrosurinaams houtsnijwerk.’ 
Op de vraag hoeveel over is van de Joodse gemeenschap uit de 18de eeuw zegt Vink: ‘Ik ben niet de persoon om te oordelen over de huidige Joodse gemeenschap. Maar je ziet dat deze niet is te vergelijken met de Joden van toen.’ 
Een belangrijke vrucht van het creoliseringproces is toch de vrijheid om te zijn wie je wilt zijn. In de 18de eeuw was dat wel anders geweest, weet Vink. ‘Wie zich niet aan de regels hield, kon geen aanspraak maken op voorzieningen uit de Joodse gemeenschap. En niemand wilde het risico lopen verbannen te worden’, aldus Wieke Vink.