De 4 onderzoekers van de 175 pagina tellende ‘verkenning’ besteedden de meeste pagina’s aan de onderwerpen ‘polarisatie en radicalisering’ (32). Het islamitisch radicalisme en dierenactivisme respectievelijk kregen slechts 14 en 11 pagina’s toebedeeld. Zeker met het islamitisch radicalisme gaat het goed, dat wil zeggen het is afgenomen. Het rapport behandelt niet alleen  moslimextremisme, maar ook rechts- en linksextremisme en dierenactivisme. 

In het rapport is een pleidooi te vinden om de term ‘radicalisme’ niet per definitie aan ondemocratische acties of methodes te relateren, zoals de AIVD dat nu doet. Radicalisme leidt immers niet automatisch tot dreiging of een veiligheidsrisico. De onderzoekers zijn tevens voorstanders van het loskoppelen van de term salafisme van het radicalismedebat. ‘Tussen orthodoxie en radicalisering bestaat immers geen rechtstreeks verband.’ Maar die nuancering is in het parlementaire debat noch in de media nog terug te vinden, schrijven ze. 

Het nut van polarisatie
De onderzoekers staan uitgebreid stil bij het nut van polarisatie. Het is een fundamenteel onderdeel van het democratisch proces, stellen ze. Polarisatie draagt als het goed gaat bij aan een open dialoog waaraan in principe iedereen kan meedoen. Maar polarisatie kan de participatie aan het open debat ook bedreigen wanneer de sfeer zo slecht en beladen wordt dat mensen niet meer mee durven doen. En dit lijkt het geval voor een deel van de Nederlandse samenleving.

Polarisatie is overigens moeilijk te meten, stellen de onderzoekers. De trendverkenning baseert zich dan ook mede op de belevingswereld van de verschillende groepen in Nederland, bijvoorbeeld wanneer het gaat over de mate van integratie. Terwijl nieuwe Nederlanders bijvoorbeeld steeds meer sociaal-economisch en politiek geïntegreerd raken, zo tonen verschillende onderzoeken, wordt over het algemeen een steeds grotere sociale kloof ervaren tussen autochtonen en allochtonen. Dit wordt ook wel de integratieparadox genoemd en speelt juist bij hoogopgeleide allochtonen: zij zijn het meest geïntegreerd maar zijn zich ervan bewust dat ze niet aldus worden beschouwd. In Europees verband blijkt dat ook wanneer het gaat om de gepercipieerde omvang van etnische discriminatie op de arbeidsmarkt; Nederland scoort daarin het hoogst.

De onderzoekers van ‘Polarisatie en Radicalisering in Nederland’ wijzen op de rol van de media als katalysators van interetnische spanningen vooral in 2009. Maar ook de PVV is in 2009 een bron van polarisatie; enerzijds vanwege de groeiende aanhang, anderzijds vanwege de oppositie ertegen. Het valt de onderzoekers op dat de PVV-opvattingen steeds radicaler worden en dat valt terug te lezen op het internet in de reacties van de ‘reaguurders’. De reactie van Nederlandse moslims daarop blijft over het algemeen uit, zeker een radicale reactie. De onderzoekers verklaren dit aan de ene kant door een toegenomen weerbaarheid, maar ook door een mate van vermijding of ‘debatmoeheid’.

PVV: nieuw rechts radicaal
De onderzoekers hebben in het debat of de PVV al dan niet een extreemrechtse partij is, een poging gedaan om de PVV te duiden. Dit mede vanwege de voorganger van dit rapport, Trendanalyse 2008, die opmerkelijk genoeg meldde dat er geen rechtsextremistische partijen zijn die in electoraal opzicht van belang zijn. Hoewel de PVV niet voortkomt uit oude extreemrechtse groeperingen is de PVV wel extreemrechts, concluderen de onderzoekers. Een groep is extreemrechts als het zich focust op het ‘eigene’, het een afkeer heeft van ‘het vreemde’ en van politieke tegenstanders en een hang heeft naar het autoritaire. Dit zijn elementen die terug te vinden zijn bij de PVV. De PVV is voorstander van een Groot Nederland, samen met Vlaanderen, maar zonder de Nederlandse Antillen. De standpunten over migratie en moslims zijn genoegzaam bekend. De PVV heeft bovendien geen leden en is daardoor een partijorganisatie die niet democratisch is, maar autoritair. De PVV verschilt van oud extreemrechtse partijen in die zin dat ze juist niet antisemitisch is of een raciale theorie  aanhangt,  maar zich beroept op de vrijheid van meningsuiting. De partij vindt wel aansluiting bij het rechts radicale gedachtegoed van ‘nationaaldemocratisch’ en kan daarom als ‘nieuw rechts radicaal’ bestempeld worden.
Uit een opinieonderzoek van Maurice de Hond blijkt overigens dat 50% van de Nederlanders PVV extreem rechts vindt, ruim 2/3 zegt dat de PVV islamofobie bevordert en 46% schrijft de PVV systeemhaat toe. Synovate-onderzoek liet zien dat slechts 28% van de ondervraagden de PVV een democratische partij vindt en op een schaal van 0 tot 10 zien zij de PVV met een score van 8,1 als meest rechtse partij in het politiek spectrum. 1 op de 4 van de PVV-aanhangers oordelen over zichzelf als uiterst rechts.

Polarisatie wordt gemeten langs etnische en religieuze overtuigingen. Dit heeft feitelijke grond, gezien de cijfers over waargenomen discriminatie op onder meer religieuze gronden in Europees verband, zo menen de onderzoekers. Het percentage van waargenomen discriminatie in Nederland is het dubbele van de Europese Unie als geheel (10 tegen 5%). De onderwerpen die polarisatie in Nederland voeden gaan vooral over etniciteit/cultuur en religiositeit en niet over sociale status. Het gaat bijvoorbeeld over de tegenstelling individualisme en gemeenschapsbesef. Zo wordt aan de ene kant van moslims of Marokkaanse Nederlands verwacht dat ze als individuele burgers integreren, maar worden zij wel voortdurend aangesproken om als ‘moslim’ of als ‘Marokkaan’ iets te vinden of te doen aan de problemen binnen ‘hun gemeenschap’.  Dit ontneemt hen de mogelijkheden om als individu deel uit te maken van de Nederlandse samenleving, vinden de onderzoekers.  De ontkenning van een dergelijke biculturele identiteit kan radicalisering zelfs vergroten. 
Een ander discussiepunt behelst de vraag wat de centrale normen en waarden moeten zijn in Nederland, vooral in relatie tot migratie en integratie. Uitspraken over het verlies van de westerse waarden, maar ook over moslimdemonisering scoren hoog in het publieke debat. Er bestaat discussie over nationalisme versus globalisering; wie zijn de verliezers en winnaars in dit proces, waarbij nationalisten waarschuwen voor bijvoorbeeld ‘de’ islamisering van Nederland. Een ander heikel punt gaat over de zichtbaarheid van religie in de publieke ruimte. Het is een discours tussen seculiere en religieuze burgers waarin de scheiding van kerk en staat het centrale punt is. 

Polarisatie in de bestuurlijke top
Verliepen in het begin van de vorige eeuw de discussies langs de verzuilde samenleving, nu verlopen ze langs vooral culturele en politieke lijnen. Er is alleen een groot verschil, memoreren de onderzoekers. Toen gold nog het adagium ‘Pacificatie aan de top en polarisatie aan de basis’. Inmiddels is polarisatie ook doorgedrongen in de top. En dat is een volgend opmerkelijk onderwerp dat het rapport aanstipt: de rol van de overheid en overheids-instellingen in het gepolariseerde debat.
De onderzoekers citeren het AIVD over de democratische rechtsorde: ‘De democratische rechtsorde kan niet meer goed functioneren wanneer een aantal (niet of moeilijk in rechstregels te vatten) condities niet of nauwelijks aanwezig is. Een democratische rechtsorde vraagt namelijk een zekere mate van maatschappelijk vertrouwen, sociale cohesie, solidariteit, actief burgerschap en loyaliteit. Hierbij staat een aantal waarden en normen centraal, zoals het respect voor het open karakter van de samenleving, respect voor pluriformiteit en diversiteit in de samenleving […].’ Gezien deze definitie vinden de wetenschappers het ‘vanuit een wetenschappelijk perspectief niet goed te begrijpen’ dat de rijksoverheid Wilders en de PVV niet als ‘extremistisch’ wil kwalificeren. In dat verband, is de opmerking van Jaap van Donselaar, een van de onderzoekers van het rapport,  op radio 1 (28/1/10) over het feit dat de ambtenaren niet blij waren dat hij de PVV in het rapport opnam, geen slip of the tongue.

Debat over incidenten
Onderzoeken tonen aan dat confrontaties over ideologieën, zoals die nu in Nederland plaatsvinden, kunnen leiden tot ondermijning van de sociale vrede en harmonie en zelfs tot (gewelddadige) conflicten. Maar wie is de scheidsrechter dan in dergelijk geval, vragen de onderzoekers zich af. Niet de overheid vinden de onderzoekers, zeker ook niet omdat een deel van de burgers weinig vertrouwen stelt in de overheid, evenmin het OM. De politiek-maatschappelijke elite zèlf is verdeeld en draagt zelfs soms bij aan de polarisatie. Het integratiedebat wordt bovendien vooral gevoerd op basis van incidenten, zo laten onderzoeken van de Universiteit van Tilburg en het Sociaal Cultureel Planbureau zien. Dit leidt tot een verwrongen beeld, waardoor meer interetnische spanningen ontstaan die een structurele oplossing verder bemoeilijken. Dit terwijl onderzoek van de Universiteit van Tilburg al 10 jaar aantoont dat Nederland misschien niet enthousiast is over de multiculturele samenleving, maar die ook niet en masse afwijst. De onderzoekers vinden dat de rechter een oordeel moet vellen of het debat is ontspoord en/of de sociale orde in gevaar brengt.

Het cement van de samenleving
Doordat de discussies vanuit verschillende invalshoeken en waardeconflicten gevoerd worden, is het vinden van een gemeenschappelijk fundament moeilijk. ‘Er ontstaat dan het risico dat werkelijkheden uitsluitend nog worden gezien in termen van gepolariseerd debat over etniciteit of religie, terwijl er nog zoveel andere interessante debatten zijn, die veronachtzaamd worden...’ Dat niet alleen, polarisatie als debatvorm streeft haar doel voorbij wanneer ze tot segregatie en spanningen leidt tussen etnische en religieuze bevolkingsgroepen waardoor ontmoeting en debat belemmerd worden. Zeker ook wanneer er sprake is van een eenrichtingsverkeer in het debat, door het alleen maar ventileren van ideeën en te weigeren in debat te gaan met anderen. Deze opmerking kan niet anders worden gelezen dan als een verwijzing naar het vermijdingsgedrag van PVV-voorman Wilders wanneer het gaat om in debat te gaan met anderen. De kans op het zoeken van gezamenlijke oplossingen of het sluiten van ‘compromissen’ raakt daardoor uit zicht. ‘Het element van wederkerigheid en uitwisseling ontbreekt op die manier in het debat, waardoor het cement van de samenleving, anders gezegd: de sociale orde, de basis van een gemeenschappelijk staatsburgerschap verloren dreigt te gaan’, zo schrijven de onderzoekers Hans Moors, Lenke Balogh, Jaap van Donselaar en Bob de Graaff.