Sinds twee weken geleden de van oorlogsmisdaden verdachte Bosnisch-Servische oud-generaal Ratko Mladic in Servië werd opgepakt, rinkelt mijn mobiele telefoon regelmatig met de vraag wat de Serviërs in Nederland van de arrestatie van Mladic vinden en of ik persoonlijk ook blij ben met het feit dat de voormalige bevelhebber van het Bosnisch-Servische leger zich eindelijk moet verantwoorden voor ‘de ergste oorlogsmisdaden in Europa sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog’. Ja Predrag, wat vind jij nou van ‘de slachter van Srebrenica’, van ‘de beul van Bosnië’, of, iets origineler, ‘Madman Ratko Mladic’? Mogen we even komen filmen, want we vinden het erg belangrijk dat ook de andere kant van het verhaal wordt belicht. En bel ik trouwens gelegen?

Journalistieke missie

Deze hernieuwde lawine van geëngageerde, doch selectieve, verontwaardiging en interesse voor de Servische kijk op de ontwikkelingen in voormalig Joegoslavië is niet uniek en zeker niet origineel. De afgelopen twee decennia was het een komen en gaan van Nederlandse journalisten bij Servische organisaties en de Servische Nederlanders thuis. Iedere keer als Servië en de Serviërs negatief in het nieuws waren, werden de Serviërs in Nederland erop aangesproken. Je moest je verantwoorden voor de gebeurtenissen daar, alsof je zelf deel had genomen aan de bloedige boedelscheiding en ook van je docenten, collega’s, vrienden en buren kon je het nodige voor de kiezen krijgen. Zij allen hadden de waarheid immers allemaal in de krant gelezen of op het achtuurjournaal gezien en daar tegen ingaan was simpelweg geen beginnen aan. Ook niet toen het ronduit demoniserende, propagandistische verhaal over de Serviërs die hondenfoetussen in de baarmoeders van Moslimvrouwen hadden geïmplanteerd, een broodje aap bleek te zijn. Het boek ‘Media Cleansing: Dirty Reporting - Journalism and Tragedy in Yugoslavia’ van Peter Brock is wat dat betreft verplichte kost voor een ieder die nog niet weet dat de oorlog in Bosnië niet alleen met militaire middelen werd uitgevochten.

De Servische gemeenschap demonstreerde in 1999 massaal tegen de illegale NAVO-oorlog om Kosovo; en daar had je de journalisten weer. Niet zozeer om te vragen hoe het met deze Nederlandse onderdanen ging wier familie in Servië - met dank aan het kabinet-Kok-  werd weggebombardeerd, maar om ze die ene emotionele en angstige soundbite te ontlokken waarmee ze weer het label ‘agressief’ opgespeld konden krijgen. Een brandende Amerikaanse vlag op de Rotterdamse Coolsingel levert altijd mooie beelden op, zeker als ze primetime worden uitgezonden. En of je even met de hele familie naar CNN wilde zappen, zodat de cameraman een mooie shot kon maken van verdrietige en in onzekerheid verkerende mensen die aan de lippen hingen van CNN-reporter Alessio Vinci, die ‘live’ in Belgrado zat. Op de redactie van NOVA  hing in die tijd de Albanese vlag, maar dat terzijde.

Die journalistieke interesse voor de Servische kolonie in Nederland bestaat dus alleen bij gratie van negatief nieuws en is bovendien éénrichtingsverkeer. Voor positieve, culturele onderwerpen word je als Serviër zijnde overigens al helemaal nooit benaderd. Wat we zoal met Koninginnedag, Kerst of Pasen doen, zal Nederland nooit te weten komen. Wat we van de beste tennisser van de wereld vinden (nee, geen Rafael Nadal), evenmin. Het is positief, leuk en om trots op te zijn, maar niet schokkend, kwetsend of denigrerend, dus verkoopt het niet. Evenmin als de beelden van de Servische slachtoffers in de Joegoslavische tragedie. Menige videoband heeft mijn vader van nieuwsredacties teruggestuurd gekregen, omdat het niet in het plaatje zou passen. Het was te ingewikkeld, niet in lijn met de gangbare visie, en bovendien verdacht. Bedankt dat u ze heeft gestuurd en het heeft onze aandacht, maar op dit moment hebben we andere prioriteiten. Zou het?

Negatieve beeldvorming

Toen precies twintig jaar geleden Joegoslavië door politieke en economische oorzaken desintegreerde en de deelrepublieken Slovenië en Kroatië zich met geweld van de Socialistische Federatieve Republiek Joegoslavië probeerden los te maken (en het centrale gezag in Belgrado dit met geweld probeerde te voorkomen), had het nog enigszins zin om te proberen de andere kant van het verhaal voor het voetlicht te brengen. De Nederlandse publieke opinie was toen nog niet openlijk anti-Servisch, ondanks de selectieve beelden uit Joegoslavië die we via het schakelpunt van het Eurovision Network in Zagreb konden waarnemen (je vraagt je spontaan af of het toeval is dat het Eurovisiesongfestival in 1990 in Zagreb werd gehouden). Discussie was nog mogelijk, al hing de eerbiediging van de Joegoslavische soevereiniteit en territoriale integriteit wat het Westen betreft aan een zijden draadje. De Muur was immers al gevallen. De toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek stak zijn vooroordelen ook niet onder stoelen of banken, maar er was tenminste nog hoop.

Het geconstrueerde beeld van de strijd tussen de democratische, rooms-katholieke Kroaten en Slovenen aan de ene kant en de communistische en bovenal orthodox-christelijke Serviërs aan de andere kant was in 1991 nog niet van doorslaggevend belang voor onze perceptie van het conflict. Serviërs hadden in tegenstelling tot de Kroaten en Bosnische Moslims immers in beide Wereldoorlogen aan de kant van de geallieerden gestaan en daarbij immense offers gebracht. Europa en de Amerikanen waren dat niet vergeten. Wat ook afschrok was de fascistische symboliek die in Kroatië weer de kop opstak, alsook de nieuwe Kroatische politiek die koketteerde met het Ustaša-verleden van de Onafhankelijke Staat Kroatië, toen tussen 1941-1945 alleen al in het Kroatische vernietigingskamp Jasenovac ruim 600.000 mensen werden afgeslacht. Voornamelijk Serviërs, maar bijvoorbeeld ook zo’n 60.000 Joden en Roma. Het zijn cijfers van de Encyclopedia of the Holocaust, ik zeg het er gelijk maar bij. Kortom, Servië gold als een loyale bondgenoot van het Westen, maar had tegelijkertijd de pech een sterke historische, culturele en spirituele band te hebben met het Grote Gevaar uit het Oosten – Rusland. En neocommunist Miloševic had de tijdgeest van de privatisering niet begrepen, laten we wel wezen.

Selectie van beelden

Toen het overeengekomen vredesverdrag van Lissabon (ook wel bekend als het Cutileiro-plan) op instigatie van de Amerikaanse ambassadeur in Belgrado Warren Zimmermann alsnog door Alija Izetbegovic in het voorjaar van 1992 werd verworpen, daarmee de weg openend voor de Bosnische tragedie, kantelde de publieke opinie in Nederland ten faveure van de vermeende underdog. Ondanks het feit dat de Bosnische Moslims, Bosnische Serviërs en Bosnische Kroaten tegen elkaar hadden gevochten, daarbij wisselende coalities kenden en - al naar gelang de strategische behoefte – aan elkaar ook wapens verkochten (waarbij de Bosnische Moslims ook onderling vochten!), ontstond in Nederland al gauw een zwart-wit beeld over de oorlog. Alleen waar de camera’s stonden, was er in onze beleving oorlog.

Zonder beelden geen nieuws. In de literatuur wordt dit ook wel de ‘CNN Factor’ genoemd. Sarajevo was daarbij het middelpunt van de journalistieke misrepresentatie van de Bosnische oorlog, niet Mostar, de hoofdstad van Herzegovina die vele malen erger was getroffen en waar Serviërs part noch geen hadden. Hoezo belegering van Sarajevo? De helft van de gemeente werd toch door Serviërs bewoond? Arnold Karskens heeft in ‘Pleisters op de ogen, pleisters op de mond’ een fraaie indruk gegeven van de partijdige Nederlandse oorlogsverslaggeving in Bosnië. En het is algemeen bekend dat de Amerikaanse pr-bureau Ruder Finn werd ingehuurd om ervoor te zorgen dat Serviërs voortaan geassocieerd zouden worden met nazi-Duitsland. Het lag de Serviërs als het ware in de genen, was daarbij de onderliggende boodschap. Schande, want we hadden nog zo gezegd ‘Nie wieder’! Kent u de krantenkoppen over de nieuwe nazi’s nog?

We kennen allemaal de beelden van de uitgemergelde man in Trnopolje die niet achter, maar voor het prikkeldraad stond. De eerste, valse lezing is echter de lezing die is blijven hangen en het zou me dan ook niet verbazen als we binnenkort dezelfde beelden voorbij zien komen, net als toen drie jaar geleden de Bosnisch-Servische oud-president en dichter Radovan Karadžic werd opgepakt. Het is immers de ultieme legitimering van het feit dat Nederland partij heeft gekozen tegen de Serviërs. Dat het voor de NAVO een uitgelezen kans was om voor het eerst in de geschiedenis buiten het eigen grondgebied militair te kunnen oefenen, heeft hier natuurlijk niets mee te maken. En als Europa niet meedeed, zouden de Amerikanen het ongehoorzame varkentje wel zelf wassen. Want de illegale bewapening van de troepen van de underdog-Izetbegovic, die via de Weense ambassade Bin Laden terloops van een Bosnisch paspoort wist te voorzien (als blijk van waardering voor de geleverde jihadstrijders), bleek niet afdoende te werken. De later door de mand gevallen reporters Roy Gutman en John F. Burns kregen voor hun verzonnen verhalen over Servische concentratiekampen in 1993 zelfs de prestigieuze Pulitzerprijs. De publieke opinie moest om, interventie was geboden, en juist daarom eindigde de tv-actualiteitenrubriek ‘Hier en Nu’ steevast met de opruiende oneliner: ‘En nog steeds wordt er niet ingegrepen’!

Welkome nuances

Het NIOD-rapport heeft uitgebreid aandacht besteed aan de bevooroordeelde, geëngageerde oorlogsverslaggeving die in Nederland werd overgenomen en die de politiek heeft beïnvloed om Dutchbat naar de ‘veilige’ enclave Srebrenica te sturen. De Nederlandse media waren over het algemeen niet onpartijdig, was de conclusie, afstand was er nauwelijks. Je kon niet spreken van ‘good guys’ en ‘bad guys’, om met de woorden van overste Karremans te spreken, iedereen was (goed) fout, en toch deed de journalistiek mee aan stemmingmakerij. Uitzonderingen zoals De Groene Amsterdammer daargelaten. Voorbeelden zat: de aanslagen op de Markale-markt in Sarajevo in 1994 zijn tot op de dag van vandaag niet opgehelderd, maar het was voor de NAVO wel een mooie aanleiding om de Bosnische Serviërs te bombarderen. En dus kregen ze de schuld in de schoenen geschoven. Net als 5 jaar later in Račak, aan de vooravond van de NAVO-oorlog om Kosovo. Het voert te ver om alle voorbeelden hier te noemen, maar de bronnen liggen voor het oprapen. Zoals de voortreffelijke studie van Nel Ruigrok ‘Journalism of Attachment’ over de Nederlandse verslaggeving aan de vooravond van de uitzending van Dutchbat. De vraag is echter of het überhaupt opportuun is nuances te plaatsen bij wat zich in Bosnië heeft afgespeeld, nu we ons als gevolg van ons collectieve Srebrenica-syndroom moedwillig overgeleverd hebben aan de publicitaire Mladic-Mania.

Uit het voorgaande mag duidelijk zijn dat ik van mening ben, en velen met mij, dat het conflict op de Balkan in de Nederlandse mainstream media nogal eendimensionaal wordt gepresenteerd. Dit ondanks nieuwe feiten die we sinds de jaren negentig tot ons hebben kunnen nemen. We weten al geruime tijd, mede dankzij de autoriteiten in Sarajevo, dat het slachtofferaantal in de Bosnische oorlog lager is dan 100.000 en dat dit aantal ook nog eens over de drie bevolkingsgroepen verdeeld dient te worden. En welk aantal burgerslachtoffers houd je dan nog over, als je daar de gesneuvelde soldaten van aftrekt? Dit gezegd hebbende vind ik het toch wel heel erg kwalijk dat een Frans Timmermans zich op 26 mei jongstleden in De Wereld Draait Door liet ontvallen dat Mladic verantwoordelijk is voor de dood van ‘honderdduizenden mensen’. De NOS hield het bij ‘mogelijk 200.000 Moslims’ die door Mladic de dood in zijn gejaagd. Dit zijn doelbewuste verdraaiingen van verifieerbare feiten. De wereld is inderdaad doorgedraaid, ik kan het niet anders zeggen.

Macht boven recht

Ik zal het verder niet hebben over de werking van de ‘corporate owned mainstream media’ of over het feit dat voormalig Joegoslavië meerdere Srebrenica’s kent, die echter de pech hebben dat ze weinig tot geen aantrekkingskracht op de westerse beleidsmakers uitoefenen. Nederland was een oorlogspartij gedurende de desintegratie van voormalig Joegoslavië en heeft wat mij betreft gedurende de 78-dagen tellende NAVO-campagne ‘Allied Force’ in 1999 eveneens oorlogsmisdaden begaan, maar dat mag je in Nederland eigenlijk niet zeggen. Zelfreinigend vermogen is er niet, de beschuldigende vinger wijst altijd de andere kant op, blijkbaar als een poging om de eigen wandaden te verbergen. En het is ook best begrijpelijk, want de winnaar schrijft geschiedenis, nietwaar? Het heeft allemaal niets meer met het internationaal recht te maken. Want hoe bestaat het dat de machtigste natie ter wereld zelf nooit ter verantwoording wordt geroepen? De dwarsliggende volkeren worden aan allerlei ad hoc tribunalen onderworpen, maar zelf erkennen de Amerikanen geen enkele internationale rechter.

In dat licht moeten we de reacties van de Serviërs in Nederland op de arrestatie van oud-generaal Mladic zien. Uiteraard heeft hij ervoor gezorgd dat, anders dan in het praktisch etnisch zuivere Kroatië, de Bosnische Serviërs stand hebben kunnen houden in Bosnië-Herzegovina en niet zijn weggezuiverd, zoals bijvoorbeeld ook de Serviërs in de Servische provincie Kosovo, waarvan een kwart miljoen onder toeziend oog van de internationale gemeenschap wel werd verdreven. Voor zover ze de lugubere dans om hun organen wisten te ontspringen. En ja, in tijden van oorlog vallen er doden en worden ook oorlogsmisdaden gepleegd, zelfs door Serviërs, maar het gaat erom dat het niet een Servische exclusiviteit, noch een doel op zich is geweest van die ‘Servische beesten’. Wat de rechterlijke stok van het diplomatieke instrumentarium in Den Haag ook moge oordelen. Grote vissen van de andere partijen - zoals Franjo Tudjman, Alija Izetbegovic, Ejup Ganic en Hasim Thaci - zijn buiten schot gebleven en westerse kopstukken waren jammer genoeg ook niet bereid om zichzelf aan te klagen. En er kwamen vissen vrij, zoals Naser Oric of Ramush Haradinaj. Kun je in zo’n geval anders dan concluderen dat het Joegoslavië-tribunaal etnisch gemotiveerd en disproportioneel te werk gaat? Dat is wat de Serviërs het meeste steekt. Niets geen rechtvaardigheid en verzoening, maar brute overwinnaarsrecht.

Mladic onbelangrijk

De meeste Serviërs die ik de afgelopen weken heb gesproken zeggen de negatieve beeldvorming en de simplificatie, of beter gezegd de karikatuur van het Bosnische conflict in de Nederlandse media niet meer te kunnen behappen. De maat is vol. In Mladic of andere individuen zijn ze helemaal niet geïnteresseerd, het gaat hen om het feit dat door die ‘framing’ van de oorlog op de Balkan (het terugbrengen van een ingewikkeld probleem tot enkele sleutelbegrippen of namen zoals Miloševic, Karadžic en Mladic) het hele conflict in een stereotype zwart-wit beeld wordt geplaatst. Het is allemaal veel te gemakkelijk, zeggen ze, en veroorzaakt dat een hele bevolkingsgroep collectief wordt weggezet alsof ze een roversbende is. Iedereen van hen vindt dat alle misdaden berecht moeten worden, maar dan ook alle. En van alle partijen. Ook van diegenen die vanaf de zijlijn heel actief olie op het vuur hebben lopen gooien. Zoals ze nu de Libische bevolking blij maken met kruisraketten. Omdat die liefde voor de medemens zo groot en oneindig is, verwacht ik dat het Pentagon binnenkort de harten van de Syriërs en de Iraniërs zal stelen. Tot de dood ons scheidt. Geen geopolitiek, geen olie of dubbele agenda’s, maar pure passie uit humanitaire noodzaak.

Tot slot Srebrenica. Wat is daar gebeurd? We weten het nog steeds niet precies. En zullen het misschien ook nooit te weten komen, omdat het zo het makkelijkste is. We hebben daders, slachtoffers en grote woorden zoals ‘genocide’, waarmee we iedere discussie over het gefabriceerde bewijsmateriaal dichtslaan. Zoals het feit dat hele ‘genocide’-ding gebaseerd is op de valse en elkaar tegensprekende getuigenissen van de Bosnisch-Kroatische huurling Dražen Erdemovic. Vreemd dat hij in ruil voor belastende verklaringen voor zijn eigen misdaden gratie heeft gekregen en nu ergens in alle anonimiteit kan leven. Meer bewijs van een vooropgezet plan, van een systematisch uitgevoerde en vooraf geplande vernietiging van de moslimmannen van Srebrenica is er niet. Germinal Civikov heeft de getuigenissen van Erdemovic uitvoerig beschreven in zijn boek ‘Srebrenica. Der Kronzeuge’, dat ik een ieder kan aanraden. Evenals de recente studie ‘The Srebrenica Massacre: Evidence, Context, Politics’ onder redactie van Edward S. Herman. En weet u al wat Noam Chomsky ervan vindt?

Ibran Mustafic, een politieke kopstuk van Izetbegovic uit Srebrenica, had het lef om in ‘Planirani haos’ (Geplande chaos) te verhalen over de bloedbaden in de omringende Servische dorpen, die de vrijgesproken oorlogsmisdadiger Naser Oric op zijn kerfstok heeft en die aan ‘Srebrenica’ zijn voorafgegaan. Hij durfde te stellen dat Sarajevo de mensen in Srebrenica heeft verraden, in ruil voor delen van Sarajevo als opmaat naar het Dayton akkoord. We mogen het allemaal niet zeggen, omdat het allemaal niet politiek correct is, dus doe ik het ook niet. Ik zal me dan ook niet afvragen wat de rol was van lobbyiste M.W. Smit in dit hele verhaal, om maar iets te noemen. Feit blijft dat de tv ons beeld van ‘Srebrenica’ heeft bepaald, zoals oud-directeur van het NIOD Hans Blom onlangs in de Volkskrant terecht aangaf. We denken aan moorden op basis van het scheiden van mannen en vrouwen, maar in werkelijkheid gaat het vooral om militairen en strijdbare mannen die richting Tuzla waren uitgebroken. Een legitiem militair doel dat uit de hand liep, allemaal waar. En diegenen die er verantwoordelijk voor zijn moeten ook hun verdiende loon krijgen. Zelfs als het Serviërs zijn. Maar het is allemaal geen genocide, ook niet als je het steekspel rond het aantal doden blijft opvoeren.

Triomfalisme contraproductief

Als dadelijk het mediacircus rond de rechtszaak tegen Ratko Mladic losbarst, valt te verwachten dat de Nederlandse rechter Alphons Orie oude stereotypen over de oorlog in voormalig Joegoslavië andermaal toelaat als bewijs. En de kans is groot dat de blik met Servische Nederlanders weer wordt opengetrokken door journalistiek-Nederland, omdat we zogenaamd willen weten wat de Serviërs er zelf van vinden. Maar ze weten het eigenlijk al, want die talloze ingezonden brieven die nooit werden geplaatst omdat er belangrijkere zaken te melden waren, waren klip en klaar. De mythevorming rond ‘Srebrenica’ zal dan ook nog wel een tijdje aanhouden, omdat de aanval de beste verdediging is. De bv ‘Vrouwen uit Srebrenica’ zal worden ingevlogen en de ‘Bosnische gemeenschap in Nederland’, die alleen de Bosnische Moslims vertegenwoordigt, zal de indruk blijven wekken dat alle volkeren van Bosnië-Herzegovina er net zo over denken. Van mij mogen ze.

Verstandiger lijkt het me echter om gebaande paden te verlaten en een weg in te slaan die meer recht doet aan de werkelijkheid. En haal Dutchbat uit de verdomhoek, onder andere door te erkennen wat er aan de val van de enclave vooraf is gegaan. Verzoening kan alleen maar tot stand komen als we elkaar recht in de ogen durven aan te kijken over de oorzaken en gevolgen van tragedie op de Balkan. In voormalig Joegoslavië zijn er alleen maar verliezers, het is de bevolking die aan het kortste eind trekt, aan alle kanten. Voor triomfalisme en overwinnaarsrecht is dan ook geen plaats. Tenminste, als we verzoening, vergeving en stabiliteit daadwerkelijk willen nastreven