In de NRC-rubriek Opinie en Debat meenden Kees van den Bosch & Huub Jaspers (5 juni) en Erna Rijsdijk (7 juni) te weten dat verovering van dat Bosnische stadje en de massamoord die daarop volgde met voorbedachten rade geschiedden en te voorspellen waren, terwijl Hans Blom (1 juni; voortzetting van interview met hem in De Volkskrant van 28 mei) juist beweert dat de Bosnisch-Servische intocht niet ruim van tevoren was gepland, en de massale executies evenmin. Volgens de voormalige leider van het NIOD-onderzoek naar het Srebrenica van juli 1995 was Mladić in woede ontstoken over het stiekeme vertrek van het gros der moslimmannen uit de enclave.Hij wilde ze krijgsgevangen nemen. Het doodschieten van de alsnog opgepakte moslims in de weerbare leeftijd was voor Blom een onbedoeld gevolg. Wat binnen onvoorziene omstandigheden spontaan begon, werd vervolgens systematisch voortgezet en afgerond, zo luidt de kern van het betoog van de professor.

Dat deze historicus van naam het aandurft om een analytische blik te werpen op de even wrede als weerbarstige praktijk van de Bosnische oorlog is gezien het werkelijkheidsvreemde moralisme dat de Nederlandse beeldvorming inzake Srebrenica beheerst een vooruitgang. Toch zijn kanttekeningen bij de woede van Mladić à la Blom op hun plaats. Daarvoor is het nodig de context waarbinnen Srebrenica zich voordeed te schetsen, wat ik onder andere aan de hand van resultaten van eigen naspeuringen in Bosnië-Herzegovina en Servië zal proberen te doen. 

Uitvalsbasis 

In de hete zomer van 1995 trad de onhoudbaarheid van Srebrenica en de andere enclaves pijnlijk aan het daglicht. Eerder had de moslimregering in Sarajevo geweigerd de levensomstandigheden van de tienduizenden vluchtelingen in Srebrenica te verlichten door middel van evacuatie naar Centraal-Bosnië. Blijkens zijn bijdrage in de NRC van 7 juni jongstleden was Joris Voorhoeve, toenmalig minister van defensie, daar oorspronkelijk voorstander van. In Sarajevo ving hij echter bot omdat zulks meewerking aan etnische zuivering zou inhouden. Wat de buitenwereld bij voorkeur aanzag voor een humanitaire kwestie, was voor Republika Srpska in militair-strategisch opzicht een pain in the ass. Herhaaldelijk werd de alleen in naam gedemilitariseerde zone Srebrenica door de daar vertoevende moslimstrijders, soms aangevuld door vrouwen en burgermannen, gebruikt als uitvalsbasis voor provocatieve en moorddadige strooptochten in de omliggende Servische dorpen. Om dit tegen te gaan en ter voorkoming van de aaneensluiting van Srebrenica en de naburige, zuidelijk gelegen enclave Žepa met de rest van het door moslims gedomineerde gebied, waren veel Bosnisch-Servische strijdkrachten voortdurend daar gebonden, terwijl hun leger langs de belangrijke frontlijnen van de toen overal in volle hevigheid gevoerde oorlog groot gebrek aan manschappen had. 

Verrast 

Gelet op de zojuist geschetste situatie was er de Bosnisch-Servische leiding veel aan gelegen een oplossing te vinden. Groot was echter de verwondering toen in de tweede week van juli 1995 Srebrenica door relatief kleine, niet echt zwaarbewapende eenheden kon worden ingenomen, terwijl men eigenlijk alleen was uitgetrokken om het territorium van de enclave aan de zuidzijde in te perken. Wat bleek echter? De leiding van de in Srebrenica gevestigde 28ste divisie van het moslimleger was naar Sarajevo teruggeroepen.

Aldus werd de bescherming van de enkele tienduizenden moslims in de enclave in feite hoofdzakelijk overgelaten aan het kleine en zwakke Dutchbat-contingent. Klaarblijkelijk was de politieke en militaire top van moslim-Bosnië niet echt beducht voor Servische willekeur en wraak, laat staan voor de tenuitvoerlegging van enig genocidaal plan.
 
Of het zou moeten zijn dat men de achtergeblevenen bewust opofferde aan ‘hogere’ doeleinden. 

Vlucht

Kort voor de 11de juli sloeg de overgrote meerderheid van de mannelijke moslimbevolking in de weerbare leeftijd, aangevoerd door actieve militairen, op de vlucht, dat wil zeggen: trok niet naar de Dutchbat-basis in Potočari. Enerzijds bestond er angst ter verantwoording te worden geroepen voor gepleegde misdragingen tegenover Servische krijgsgevangenen en burgers. Anderzijds wilde het centrale moslimleger niet nodeloos mannen kwijtraken aan krijgsgevangenschap. Bij gevechten elders was iedereen hard nodig. Na een lange, afschuwelijke tocht bereikte toch de helft van de misschien wel 15.000 uit Srebrenica vertrokken mannen en oudere jongens de door medemoslims gecontroleerde streken, met name die rond Tuzla.

Woede?

Maar wat gebeurde er met het andere deel dat zich niet in veiligheid kon stellen? De Nederlandse media noemen steevast massa-executies als enige doodsoorzaak. Zoals gezegd herleidt de heer Blom de door hem waargenomen Servische moorddadigheid bij de val van Srebrenica tot Mladić’ blinde emotie over de vlucht. Toch is er heel wat dat niet strookt met het beeld van een doldriftige Mladić die alle moslimmannen over de kling wilde jagen. Zo lieten Servische patrouilles langs de door de moslims bij hun uitbraakpoging gebruikte route soms gaten vallen om de doortocht mogelijk te maken. Het hoofd van het ziekenhuisje in het ten westen gelegen Milići kon in die dagen vrijelijk gewonde moslims uit Srebrenica selecteren en verzorgen. Ik sprak met hem en vernam van de later door de herstelden betuigde dank. In Tuzla vertelden jonge moslimmannen uit Srebrenica die daadwerkelijk in Servische krijgsgevangenschap waren geraakt, deze toch redelijk te hebben doorstaan. Ingewijden van Servische zijde verzekerden dat toen Mladić kort na de inname van Srebrenica doorging naar Žepa, hij weigerde mannen mee te nemen die reden hadden tot wraak. De Servische overname van die nabijgelegen kleine moslimenclave verliep hoegenaamd zonder bloedvergieten. Ter verklaringen van de vreselijke misdaden die in de nasleep van het einde van Srebrenica als moslimenclave plaatsvonden, is niet alleen te denken aan de mogelijke criminal intent van Mladić en de zijnen, maar ook aan zoiets als de platitude van het getal. Niet zelden kregen kleine aantallen Servische bewakers vele honderden ingerekende of zich overgegeven hebbende moslimmannen onder hun hoede. Minstens in één geval doodde een moslim uit de menigte een bewaker, waarna de hel losbrak. 

Doodseskaders

Srebrenica viel toen de westerse mogendheden overduidelijk op zoek waren naar een aanleiding om de Bosnische moslimzaak, en ook die van de Kroaten, voor het eerst openlijk en grootscheeps gewapenderhand te gaan steunen. Onwaarschijnlijk dat Mladić in dergelijke omstandigheden willens en wetens de casus belli op een presenteerblaadje aanreikte. Kans om misdaden van beweerde omvang verborgen te houden, was namelijk ten enenmale afwezig. Spoedig bleek Srebrenica voor Mladić een Pyrrusoverwinning en werd het de lang gezochte stok om de Servische hond te slaan. Al gauw rukten met NAVO-luchtsteun elders in Bosnië-Herzegovina moslims en Kroaten op. Reden te meer om de aanwijzingen dat inlichtingendiensten bij het Srebrenica-bloedbad betrokken waren nader te onderzoeken. Verscheidene getuigenissen verwijzen namelijk naar schimmige figuren die de bij executies betrokken doodseskaders goud of geld uitreikten. Als dat klopt dan volstond de aan de Serviërs toegeschreven moordlust of wraakgier niet, en evenmin toereikend was dan de macht van de, naar verluidt, woedende bevelhebber.